W 2025, czyli Roku Stefana Żeromskiego, przypada na dzień 14 października 2025 również 161 rocznica jego urodzin. Pisarz dobrze poznał środowisko kooperatystów. Wymyślił nazwę „Społem” dla ich czołowej gazety, a w jego powieściach uwidacznia się co najmniej żywe zainteresowanie ideałami kooperatystycznymi oraz fascynacja postacią jednego z nestorów spółdzielczości.
To, że Stefan Żeromski (1864-1925) był wybitnym pisarzem i publicystą, jest faktem powszechnie znanym i raczej bezdyskusyjnym. Ale już mniej wiadomo o tym, a w szkołach ten wątek się pomija, że był postacią ściśle związaną ze środowiskami kooperatystów oraz z ideałami spółdzielczości swojej epoki. Według historyka spółdzielczości dr. Adama Piechowskiego, po uchwaleniu przez sejm RP w 1920 roku ustawy o spółdzielniach „wizja tanich, atrakcyjnych „szklanych domów” naszkicowana przez Stefana Żeromskiego w „Przedwiośniu” stała się dostępna”. Po tym nastąpił szybki rozwój spółdzielczości mieszkaniowej, oferującej tanie i skromne mieszkania, o przeciętnym standardzie. Istniejąca do dziś Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa (WSM) odwołuje się do wizji „szklanych domów” z powieści „Przedwiośnie”.
Abramowski „tu” i „tam”
Inspiracją dla wielu myśli, które znajdujemy w książkach Żeromskiego, była postać jego przyjaciela (może nawet mentora, w każdym razie duchowego przewodnika) Edwarda Abramowskiego, teoretyka i praktyka spółdzielczości.
Panowie poznali się i zbliżyli do siebie intelektualnie na emigracji w Szwajcarii (prawdopodobnie miało to miejsce w Zurichu, w 1892 roku). Jak się wydaje, Stefan Żeromski znalazł się pod szczególnym wpływem obdarzonego swoistą charyzmą Abramowskiego i są na to liczne dowody. Cezary Baryka z „Przedwiośnia”, w rozmowach z Szymonem Gajowcem przywołuje poglądy tego wielkiego spółdzielcy początków XX wieku oraz twórcy „Towarzystwa Kooperatystów”. Zwłaszcza te, które dotyczą państwa i społeczeństwa. Abramowski negował państwo jako narzuconą przemocą strukturę polityczną, proponując organizowanie w jego miejsce związków, stowarzyszeń i kooperatyw. Te, budowane „od dołu”, miały stopniowo wypierać kapitalizm liberalny, zastępując nawet wiele funkcji państwa. Szymon Gajowiec uważa jednak, że państwo musi istnieć, ale winno być wytworem ludzkiego współdziałania, nie przemocy. Formułuje m.in. takie słowa:
„Oto – Edward Abramowski. Nauczał i wierzyliśmy mu ślepo, stworzyliśmy dzięki jego nauce wiele rzeczy i dzieł wysoce wartościowych. Zorganizowaliśmy masę ludzi w doskonałe stowarzyszenia. Ludzi ciemnych przetworzyliśmy na światłych obywateli. […]
To prawda, że w "Ludziach bezdomnych" temat kooperatyzmu nie pojawia się jako główny wątek. Niemniej przebija silnie poprzez jedną z postaci z tej książki, inżyniera Korzeckiego, którego pierwowzorem mógł być prawdopodobnie także Edward Abramowski. Judym (którego pierwowzorem mógł być inny znany kooperatysta i społecznik, dr Rafał Radziwiłłowicz), czyli główny bohater tej powieści, wielokrotnie mówi o potrzebie pracy dla dobra wspólnego, walki z nędzą i poprawy warunków życia robotników. Czy nie jest to bliskie ideałom kooperatyzmu głoszącego m.in. konieczność pracy na rzecz społeczności i wspólnoty?
Karty nasycone ideami kooperatyzmu
W czasie rewolucji 1905 roku Żeromski zbliżył się do PPS i działał na rzecz edukacji ludowej oraz organizacji robotniczych. A to co najmniej wiązało się z wartościami kooperatywnymi, takimi jak solidarność i samopomoc. Uczestniczył w powołaniu do życia redakcji „Społem” (nazwa pisma była jego pomysłem!) na ul. Chmielnej w Warszawie, co sam zresztą wspomina w jednej ze swoich publikacji. Spółdzielcami, którzy zebrali się wówczas w tym mieszkaniu, byli członkowie-założyciele Towarzystwa Kooperatystów: rzeczony Edward Abramowski, Romuald Mielczarski, Stanisław Wojciechowski oraz dr Rafał Radziwiłowicz. Był wówczas rok 1905.
Na kartach powieści Żeromskiego przewijają się kooperatystyczne wątki. W „Ludziach bezdomnych” znajdujemy takie m.in. stwierdzenia, że: ”szczęście jednostki musi być podporządkowane dobru ogółu”. A oto jeden z cytatów z przywołanego już „Przedwiośnia”, odnoszący się do współpracy społecznej i wartości bliskich kooperatywności: „„Polsce trzeba na gwałt wielkiej idei! Niech to będzie reforma rolna, stworzenie nowych przemysłów, jakikolwiek czyn wielki, którym ludzie mogliby oddychać jak powietrzem. Tu jest zaduch”. Z kolei z „Syzyfowych prac” płynie jasne, nacechowane spółdzielczym duchem wezwanie: „bądźmy razem jak bracia wszyscy, bo wszyscy z tej ziemi pochodzimy”.
Odniesienia do kooperatyzmu są widoczne nawet w mniej znanej książce pisarza tj. w „Walce z szatanem – nawracanie Judasza (1916 r.). Tam czytamy m.in., że bohater powieści Ryszard Nienaski „widział w niejasnem marzeniu budowle przyszłości, dzieła wchłaniające w swe kształty sztukę inżynierską i konstruktorską, — architekturę, korzystającą z materyału, jaki wypróbowała i daje ta sztuka — żelazo, szkło, beton. Wielkie dworce, mosty, tamy, wieże, hale, latarnie morskie, wielkie gmachy publiczne, jak dom kooperatyw w Bruxelli, teatry, domy ludowe” a w innym miejscu czytamy, że „po odjeździe Nienaskiego zawakowała w pułku, do którego Hersz należał, posada wyjątkowa: stanowisko sklepikarza. Pułk posiadał w koszarach swój sklepik, rodzaj kooperatywy żołnierskiej, którą kierował jeden z oficerów”. W 1918 roku Stefan Żeromski wydał opracowanie pt. „Początek świata pracy”, zawierające wizję ustroju społeczno-polityczno-gospodarczego odradzającej się ojczyzny, również inspirowane ideami kooperatyzmu.
Choćbyśmy tego nie zauważali czy nawet tego nie chcieli, Żeromski duchem był kooperatystą w o wiele większym stopniu, niż na pozór może się wydawać.
