Dzisiaj, 19 maja 2026 roku, minęła już 114. rocznica śmierci jednego z najważniejszych twórców polskiego pozytywizmu i pisarskiego realizmu, Bolesława Prusa, którego najczęściej przywołujemy przez pryzmat literackich arcydzieł, takich jak „Lalka” czy „Placówka”. Warto wiedzieć, że Aleksander Głowacki był nie tylko genialnym obserwatorem ludzkich charakterów, ale przede wszystkim żarliwym publicystą i społecznikiem, którego myślenie było bliskie ideom kooperatyzmu (pierwotnej spółdzielczości).
Przypadający na 19 maja dzień pamięci o Bolesławie Prusie zazwyczaj skłania do refleksji nad jego wybitnym dorobkiem powieściopisarskim. Autor „Lalki” rzadziej bywa jednak kojarzony z konkretną działalnością reformatorską, choć to właśnie zaangażowanie publicystyczne i społeczne stanowiło fundament jego misji naprawy świata.
Głowacki upatrywał szansy na podźwignięcie zniewolonego, zubożałego narodu nie w zbrojnych powstaniach, lecz w systematycznej samopomocy i nowoczesnym podejściu do gospodarki. To właśnie ruch spółdzielczy stał się dla niego idealnym narzędziem walki z zacofaniem strukturalnym. Pisarz połączył pragmatyzm rynkowy z moralnymi nakazami solidaryzmu. Niestrudzenie popularyzował mechanizmy rządzące kasami pożyczkowymi oraz zrzeszeniami konsumentów i rolników, przez co wyrósł na jedną z ważniejszych postaci szerzących idee kooperacji pod zaborami.
Sam też angażował się w tworzenie struktur ruchu spółdzielczego, czego dowodem było współdziałanie z Towarzystwem Kooperatystów oraz dialog z czołowymi myślicielami tamtych lat, w tym z Edwardem Abramowskim. W swoich felietonach posługiwał się przystępnym, podszytym ironią językiem, by uświadamiać najuboższym warstwom ich sytuację. Był przekonany np., że jednostka nie ma szans w starciu z bezwzględnym rynkiem. Ale już zorganizowana grupa zyskuje podmiotowość gospodarczą zdolną rzucić wyzwanie nawet dużym korporacjom. Kooperatywa jawiła mu się przy tym nie jako zwykłe narzędzie wypracowywania finansowej nadwyżki, ale jako przestrzeń edukacji obywatelskiej, uczącej odpowiedzialności, kolektywnego decydowania i budowania kapitału społecznego opartego na zaufaniu.
Inne informacje o Bolesławie Prusie (w kontekście kooperatyzmu): https://krs.org.pl/spoldzielczosc/historia.
